Bong gân và căng cơ — xử trí những ngày đầu

Hầu hết bong gân và căng cơ nhẹ tự lành, nhưng vài ngày đầu xử lý đúng rút ngắn thời gian rõ rệt.

Bong gân là gì

• Tổn thương dây chằng
• Dây chằng nối xương với xương
• Thường xảy ra ở khớp
• Cổ chân là vị trí phổ biến nhất
• Xảy ra khi khớp bị vặn quá mức

Bước hụt hoặc tiếp đất lệch là nguyên nhân quen thuộc của bong gân cổ chân.

Căng cơ là gì

• Tổn thương cơ hoặc gân
• Gân nối cơ với xương
• Xảy ra khi cơ bị kéo giãn quá mức
• Hoặc co đột ngột khi chưa sẵn sàng
• Đùi sau và lưng là vị trí hay gặp

Tăng tốc đột ngột khi cơ chưa được làm nóng là tình huống quen thuộc gây căng cơ đùi sau.

Triệu chứng chung

• Đau ngay lúc xảy ra
• Sưng trong vài giờ đầu
• Bầm tím có thể xuất hiện sau
• Giảm khả năng vận động
• Đau khi dùng vùng bị tổn thương

Bầm tím có thể xuất hiện muộn và ở vị trí thấp hơn chỗ tổn thương do trọng lực.

Nguyên tắc những ngày đầu

• Bảo vệ vùng tổn thương
• Nghỉ tương đối chứ không bất động hoàn toàn
• Chườm lạnh giúp giảm đau và sưng
• Băng ép vừa phải
• Kê cao khi nghỉ

Nghỉ tương đối nghĩa là tránh động tác gây đau chứ không phải nằm im hoàn toàn.

Chườm lạnh đúng cách

• Qua một lớp vải, không áp đá trực tiếp
• Mỗi lần khoảng mười lăm tới hai mươi phút
• Nghỉ giữa các lần
• Chủ yếu trong những ngày đầu
• Dừng nếu da tê hoặc đổi màu bất thường

Đá áp trực tiếp lên da có thể gây bỏng lạnh.

Băng ép

• Băng vừa phải, không quá chặt
• Nới ra nếu tê hoặc đầu chi tím
• Quấn từ xa về gần
• Tháo khi ngủ trừ khi có chỉ định
• Hỏi nhân viên y tế nếu không chắc

Băng quá chặt cản trở tuần hoàn và làm tình trạng tệ hơn.

Kê cao

• Kê vùng tổn thương cao hơn tim khi nghỉ
• Giúp giảm sưng
• Dùng gối hoặc chăn gấp
• Làm trong những ngày đầu
• Đơn giản mà hiệu quả

Kê cao khi ngủ trong vài đêm đầu thường giúp sáng dậy đỡ sưng hơn.

Những việc nên tránh những ngày đầu

• Xoa bóp mạnh lên vùng tổn thương
• Chườm nóng sớm
• Cố kéo giãn mạnh
• Tập tiếp trên chấn thương
• Uống rượu bia

Xoa bóp mạnh vào vùng mới tổn thương có thể làm chảy máu và sưng thêm.

Vận động sớm trong biên độ không đau

• Bất động dài ngày làm cứng khớp
• Làm cơ yếu đi nhanh
• Vận động nhẹ giúp hồi phục
• Trong biên độ không gây đau
• Tăng dần theo khả năng

Quan niệm bó bột nghỉ dài ngày cho mọi chấn thương đã được xem lại từ lâu.

Giai đoạn sau vài ngày đầu

• Bắt đầu tập biên độ chuyển động
• Rồi tập sức mạnh nhẹ
• Rồi tập thăng bằng và kiểm soát
• Cuối cùng quay lại hoạt động
• Mỗi bước cần đủ thời gian

Bỏ qua bước tập thăng bằng là lý do nhiều người bong gân cổ chân lặp lại nhiều lần.

Vì sao bong gân cổ chân hay tái phát

• Cảm nhận vị trí khớp bị ảnh hưởng
• Cơ quanh khớp yếu đi
• Quay lại hoạt động quá sớm
• Không tập lại thăng bằng
• Cần chương trình phục hồi đầy đủ

Bong gân đầu tiên làm tăng nguy cơ bong gân tiếp theo nếu không phục hồi đủ.

Khi nào cần đi khám ngay

• Không chịu được trọng lượng
• Khớp biến dạng rõ
• Đau dữ dội
• Sưng rất nhanh
• Tê bì hoặc mất cảm giác
• Nghi ngờ gãy xương

Chụp phim khi nghi ngờ gãy xương là việc cần làm sớm chứ không nên chờ.

Khi nào cần khám dù không cấp

• Không đỡ sau một tới hai tuần
• Đau tái đi tái lại
• Khớp thấy lỏng lẻo
• Cùng vị trí bị nhiều lần
• Cần chương trình phục hồi bài bản

Chấn thương lặp lại cùng một chỗ là dấu hiệu chưa phục hồi đủ ở lần trước.

Về thuốc

• Dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ
• Không tự dùng kéo dài
• Hỏi dược sĩ nếu đang dùng thuốc khác
• Thuốc bôi và thuốc uống đều cần hỏi
• Thuốc không thay được phục hồi chức năng

Người đang dùng thuốc khác cần hỏi dược sĩ về tương tác trước khi tự mua thuốc giảm đau.

Phòng ngừa lần sau

• Khởi động đầy đủ
• Tăng tải từ từ
• Tập sức mạnh và thăng bằng
• Giày phù hợp
• Không tập khi quá mệt

Phần lớn chấn thương xảy ra ở cuối buổi khi người đã mệt và kỹ thuật xuống.

Cách nghĩ thực tế

• Bong gân là dây chằng, căng cơ là cơ hoặc gân
• Nghỉ tương đối chứ không bất động hoàn toàn
• Không xoa bóp mạnh vùng mới tổn thương
• Tập lại thăng bằng để tránh tái phát
• Không chịu được trọng lượng là lý do đi khám ngay

Nội dung này mang tính thông tin chung; chấn thương nặng cần được bác sĩ đánh giá.

Câu hỏi thường gặp